بررسی استنادهای پایان نامه های فارغ التحصیلان

بررسی استنادهای پایان نامه های فارغ التحصیلان

در این که اهداف عمومی پایان نامه و رساله نویسی چیست ، نظرهای مختلفی ابراز شده است. بعضی آن را صرفا یک کار پژوهشی و تحقیقی می دانند. عده ای آن را رقابت پژوهشی می نامند و پاره ای آنرا مشارکت در دانش بشری به حساب می آورند.     

● مقدمه

مطالعات در زمینه تحلیل استنادی برای اولین بار در سال ۱۹۲۷ توسط گراس و گراس (P.L.K. Gross & E.M. Gross)انجام پذیرفت و سپس توسط براون(C.H. Brown)، گارفیلد(E. Garfield) ، مارتین (Martin) و دیگران دنبال گردید. (خسروی تاج، ص. ۵۳ ؛ بنی هاشمی، ۱۳۷۴، ص. ۱۷ نقل در دهاوان، ۱۳۶۱، ص.۴۶(

گسترش فزاینده دانش بشری و شاخه، شاخه شدن علوم اگرچه باعث پیداشدن رشته های تخصصی و عمیق اطلاعات در زمینه های موضوعی خاص گردیده ، لیکن حجم روز افزون اطلاعات در قالب های گوناگون اعم از کتاب ، مجله ، گزارش، و غیره را که اصطلاحا منبع اطلاعاتی (Information Source ) نام می نهند به دنبال داشته است. امروزه حتی دانشمندان و متخصصان در یک رشته موضوعی مشخص ، قادر به مطالعه و بررسی همه منابع اطلاعاتی حوزه خود نمی باشند. عـــلاوه براین کتابداران کتابخانه های تخصصی ، علیرغم کوشش هایی که نسبت به جمع آوری کلیه منابع در زمینه موضوعی خاص خود مبذول می دارند هرگز نمی توانند مدعی تامین جامع نیازهای جامعه استفاده کنندگان خود باشند. از سوی دیگر ، جمع آوری حد اکثر منابع موجود در زمینه ای خاص از اهمیت والایی بر خوردار است.

بر اساس بر آوردهای اخیر در جهان ، هر ساله بالغ بر هفتاد و دو میلیارد فقره اطلاعات تولید می شود و در حال حاضر تنها در حوزه علوم تکنولوژی، بالغ بر ۶۰۰۰۰عنوان ادواری منتشر می شود که بطور تقریب همه ساله ۱۰۰۰ ادواری جدید نیز به آن اضافه می گردد. این ادواریها متجاوز از سه میلیون مقاله را در بر می گیرند.( فخاری، همان، نقل در Lal, ۱۹۹۰, P. ۶۷ ۶۸(

● اهمیت پژوهش:

پایان نامه های دانشگاهی در میان منابع گوناگون اطلاعاتی پیوسته غریب مانده اند، ... پایان نامه را نخستین حرکت جدی و منضبط دانشجو در طول دوره خاصی از تحصیل بدانیم . زیرا شرایط و زمان مناسب برای انجام پژوهش در چنین مقطعی فراهم آمده است. از آنجا که پایان نامه نخستین حرکت جدی دانشجو در طول دوره خاص تحصیلی است می تواند وی را برای استفاده در پژوهش های احتمالی آینده آماده نماید. اعتبار طولانی و پژوهشی پایان نامه ها از دو نظر مورد توجه قرار می گیرد ، یکی ماهیت مساله مورد تحقیق ، دیگر، منابع و مآخذ مورد استفاده. دانشجو ناگزیر است برای یافتن سابقه کار ، یا شواهد تحقیق ، متون و منابعی را جستجو نماید و مورد استفاده قرار دهد که گاه از چشم دیگران دور می ماند.

ماهیت منابع از لحاظ( دست اول و دست دوم بودن ) و روی آوردن به اسناد و مدارکی که شناسایی و دستیابی به آنها به دشواری صورت گرفته است ، سبب می شود که فهرست مآخذ پایان نامه ها منبع بسیار با ارزشی برای آگاهی نسبت به متون مربوط به موضوعی کاملا محدود باشد. به همین دلیل در معرفی کتابشناسیهایی که استفاده از آنها را مفید ، بلکه ضروری می دانند ، فهرست مآخذ پایان نامه ها در صدر منابع مورد توصیه قرار می گیرد. اغلب این رساله ها مبتنی بر نوع خاصی از شیوه های تحقیقی با توجه به رویه ها علم در موضوعی ویژه تحت راهنمایی و مشورت اساتید مجرب به نگارش در می آید و از طرفی ویژگی ژرف نگری و تنگ بودن دامنه کار، سبب شده است تا پایان نامه ها را از دو دیدگاه در رشته ها مختلف دانشگاهی و پژوهشی مورد توجه قرار دهند: یکی به متون مدرک مفید پژوهشی ( به اعتبار متن تحقیقی ) و دیگری به مثابه نوعی کتابشناسی تخصصی( به اعتبار فهرست مآخذ پایانی)(حری، ۱۳۷۲، ص. ۲۲۳ ۲۲۸(

در این پژوهش نیز، با استفاده از روش تحلیل استنادی پایان نامه های دوره دکترای عمومی و تخصصی دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران، بمنظور شناخت رفتار علمی آنان مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد. این پژوهش در نوع خود برای اولین بار در دانشگاه انجام می گیرد. بدین لحاظ ، یافته های این پژوهش نه تنها از نقطه نظر تعیین منابع اطلاعاتی و درجه مفید بودن آنها از طریق تعداد دفعات استناد و مراجعه دانشجویان به آنها منجر شود. علاوه بر این ، با استفاده از این روش می توان به تازگی و یا قدیمی بودن اطلاعات مورد استفاده و رایجترین زبان و محدوده جغرافیایی ا ست یافت. در شرایط فعلی که کتابداران با حجم روز افزون منابع اطلاعاتی و محدودیتهای متعدد دست به گریبان هستند شاید بتوان با استفاده از نتایج چنین تحقیقاتی به شناسایی نیازهای اطلاعاتی دانشجویان که بخش عمده ای از مراجعین به کتابخانه را تشکیل می دهند ، نایل شد.

وشا به نقل از رالف آلبو تعریف متفاوتی از پایان نامه ارائه می دهد. در مورد تز این فرضیه حاکم است که دانشجو در تحقیق خود باید پایه ای بر کل دانش بشری بیافزاید. در این توفیق او باید بتواند از تز خود در زمینه ای که ارزش تحقیق دارد دفاع کند، اما در نهایت، این مشارکت چقدر جزئی خواهد بود هیچ گونه اهمیتی ندارد. این که پایان نامه تحقیقی است که از شرایط لازم دریافت درجه ای از تحصیلات تکمیلی است قولی است که جملگی بر آنند.( بنی اقبال، ۱۳۷۷،ص. ۱۵۶) اصطلاح نامه کتابداری ، پایان نامه را مقاله یا رساله ای که بوسیله داوطلب درجه دانشگاهی به عنوان یکی از شرایط احراز درجه مزبور ارائه می شود، تعریف می کند ( سلطانی ،۱۳۷۹، ص. ۸۱(

پایان نامه ها یا رساله ها و به تعبیر مرحوم دهخدا، تز، موضوعی که در مدارس عالیه طرح می کنند و به ثبوت آن می پردازند یکی از ابزارهای تحقیقاتی است که با وجود اینکه حاوی جدیدترین و پیشرفته تر ین اطلاعات علمی – تخصصی است، در کشور ما و در کمک به محققین و متخصصان رشته های مختلف علوم و فنون ناشناخته باقی مانده اند. (خسروی تاج، ۱۳۷۹، ص. ۵۲ ۵۱ نقل در بنی اقبال، ۱۳۶۹، ص. ۵۶۲(

در این که اهداف عمومی پایان نامه و رساله نویسی چیست ، نظرهای مختلفی ابراز شده است. بعضی آن را صرفا یک کار پژوهشی و تحقیقی می دانند. عده ای آن را رقابت پژوهشی می نامند و پاره ای آنرا مشارکت در دانش بشری به حساب می آورند، و شاید همه این مفاهیم مد نظر باشد و بر حسب دانشکده تا دانشکده دیگر فرق کند و این تلقی عمدتا یک تلقی فردی است تا جمعی . پایان نامه و رساله باید راه را نشان دهد ، ذهن دانشجو را در مسیر اجتماعی به حرکت در آورد و او را برای آینده ای بهتر آماده سازد.( فدایی عراقی ، ، ص. ۱۹۸(

پایا ن نامه ها در میان انواع مدارک از ارزش علمی و پژوهشی خاصی بر خور دارند.( خسروی تاج، ۱۳۷۹، ص. ۵۱ نقل در غریبی، ۱۳۷۲، ص.۱(

متخصصان رشته های کتابداری و اطلاع رسانی برای غلبه بر مشکلات انتخاب منابع و استفاده بهینه از امکانات موجود کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی از روشهای علمی متفاوتی استفـــــاده می نمایند که از آن جمله می توان از روش کتاب سنجی ( BIBLIOMETRIC)۰ که منجر به شناخت الگوهای رفتار علمی جامعه استفاده کنند گان آنها می گردد ، یاد نمود. هر منبع یا محمل اطلاعاتی نظیر مقالات مجلات ، کتاب ها ، پایان نامه ها ، گزارشات ،صورت جلسات و غیره که در تهیه یک اثر تحقیقی مورد استفاده قرار گرفته باشد نوعی استناد ( CITATION ) تلقی می گردد. ( فخاری، ۱۳۷۴، ص. ۲(

دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران با توجه به جوان بودن ، به تبعیت از قوانین آموزشی از دانشجویان دوره دکترای عمومی و تخصصی پایان نامه ای را می طلبد ، با توجه به انجام تحقیق های پایان نامه ای می تواند علاوه بر تعالی جنبه های آموزشی یک رشته علمی کمک بزرگی به جنبه های کاربردی علم مذکور در سطح مملکت باشد و از صرف هزینه های تکراری برای انجام تحقیقات لازم در سطح کشور جلوگیری نموده ، مانع انجام پایان نامه و تحقیقات تکراری و صرف وقت مضاعف نیروهای متخصص گردد. به صورت اخص این پژوهش با بررســـــی منابع اطلاعاتی (کلیه استناد ها) در ۳۷۰ عنوان پایان نامه فارغ التحصیلان دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران ، رفتار علمی دانشجویان در استفاده از منابع علمی را مورد استفاده قرار داده ، تا با استفاده از نتایج حاصله پر استفاده تر ین و مفید تر ین منابع مورد استفاده را معرفی و همچنین زمینه لازم را جهت بهینه سازی و غنی نمودن منابع موجود در کتابخانه های تحت پوشش دانشگاه را فراهم نماید و با تشخیص این منابع از خریدهای غیر ضروری در امر مجموعه سازی جلوگیری شود و دانشجویان نیز در امر دسترسی به منابع اصلی توفیق بیشتری یابند. رشد فزاینده منابع اطلاعاتی و افزایش هزینه های متعلق به آنها ، کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی را در زمینه انتخاب و فراهم نمودن منابع شدیدا تحت فشار قرار داده است.

از اینرو لازم است که با استفاده از روشهای علمی متداول در علم اطلاع رسانی و کتابداری به شناخت الگوهای رفتار علمی مراجعه کنند گان و نهایتا به ارزشیابی منابع اطلاعاتی مورد استفاده حوزه های مختلف علوم نایل شد. با توجه به موارد ، مساله مورد مطالعه در این پژوهش ، بررسی منابع (استناد) مورد استفاده فارغ التحصیلان دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران از طریق منابع و مآخذ مورد استناد در انتهای پایان نامه های ارائه شده به دانشکده فوق ذکر گردیده با استفاده از روش تحلیــــــل استنـادی (CITATION ANALYSIS) می باشد.

گارفیلد از تحلیل استنادی و ردیابی زنجیره ای به این نتیجه می رسد که می توان تاریخ علم را با استفاده از این روش نوشت. مگر نه اینکه ما در تاریخ علم، حرکت یک پدیده را از آغاز دنبال می کنیم و تا زمان حاضر تطورش را پی می گیریم این کار از طریق تحلیل استنادی دست کم برای ردیابی منابعی که این فکر در آنها ارائه شده ، قابل دسترسی است. ( حری، ۱۳۶۲، ص. ۱۳(

عصاره (۱۳۶۵) قانون برادفورد را در مورد مجلات پزشکی دانشگاههای تهران، شهید بهشتی، و مشهد در سالهای ۱۳۵۴ ۱۳۶۵ مورد بررسی قرار داده و جلات هسته در هر یک از دانشگاهها را مشخص نمود نتایج نشان می دهد همخوانی میزان استفاده از مجلات از قانون براد فورد، کم بودن تعداد مجلات گروه هسته و پائین بودن میزان استفاده از منابع فارسی و میزان بالای مصرف منابع و متون لاتین.

عصاره در تحقیق خود تحت عنوان میزان بهره و ری رزیدنتها از مجلات علمی در نوشتن پایان نامه هایشان به این نتیجه رسیده است که : ۸۴ عنوان پایان نامه که در ۹ رشته تخصصی تحریر شده اند جمعا به ۱۳۴۶ مدرک استناد کرده اند . بالاترین تعداد استنادها به مجلات خارجی تعلق گرفته بود که برابر۷۴۳ (۲/۵۵ درصد) استناد بوده و پس از آن کتابهای خارجی ۵۱۴ ( ۲/۳۸ درصد) استناد را به خود اختصاص داده بودند. سهم استناد به مواد و منابع فارسی کم بود مجلات هسته بر اساس قاعده براد فورد در این تحقیق ۶ عنوان از کل ۳۱۶ عنوان بودند که بیش از ۱۸ درصد استناد ها را به خود اختصاص داده بودند. زبان عمده مدارک مورد استناد انگلیسی بود و تنها ۹/۱ درصد از مدارک مستند شده به زبان فارسی بود. بطور کلی مدارک مورد استناد نسبت به متن ۶ سال کهنه تر بودند. لیست رتبه بندی شده مجلات مورد استناد بر اساس تعداد استنادها از زیاد به کم مرتب شده و ضمیمه مقاله شده است ( عصاره، ص. ۱)

فخاری (۱۳۷۳) در پایان نامه خود به بررسی استنادهای پایان نامه های فارغ التحصیلان دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران در سالهای ۱۳۵۸ لغایت ۱۳۷۰ پرداخت. جامعه آماری این پژوهش را استنادات پایان نامه های دانشکده فوق تشکیل می داد. این استنادها بر اساس تعداد متوسط استناد ، تعیین انواع منابع مورد استناد ، زبان کشور، پوشش زمانی، مورد بررسی قرار گرفته اند. و با استفاده از مدل براد فورد مجلات هسته را تشکیل دادند.

به عقیده پرایس" هر مقاله علمی که منتشر می شود در ارتباط مستقیم است با مقالات علمی که قبل از آن منتشر شده اند. برای این منظور فرض می کند که بین ماخذی که در پانویس یا صورت منابع مقاله ذکر می شوند رابطه خاصی وجود دارد که از آن به اشتراک مآخذ "(Bibliographic Coupling)نام می برد.( میر شمسی، ۱۳۶۹،ص. ۲۹۷).

تقدیر و تشکر: از اساتید گرانبهایی که به ما خواندن، نوشتن و خوب تفکر کردن را آموختند،

دکترنادر اسدالهی

master.nader

مشاور  بازار یابی بین المللی ,اداری ,صنعتی , بازرگانی